بزودی!

قبلا عضو ایران پلنر بوده ام!

به ما بپیوندید!

بازیابی کلمه عبور

بروز خطا

نام کاربری یا کلمه عبور اشتباه می باشد.

خوش آمدی!

از اینکه به خانواده بزرگ ایران پلنر پیوستید خوشحالیم!

عضویت شما با موفقیت صورت پذیرفت.

ایمیل فعال سازی به ارسال شد.

بروز مشکل

اطلاعات وارد شده را مجددا بررسی نمایید.

بازی های ایرانی (4): شاه و وزیر یا تُرنا بازی

بازی های ایرانی (4): شاه و وزیر یا تُرنا بازی

مطالب مرتبط

در ابتدا از بازی‌های کودکان و نوجوانان بود اما پس از چندی میان بزرگسالان و افراد مسن راه پیدا کرد. خصوصاً از وقتی که قهوه خانه‌ها در دوران صفویه رواج پیدا کرد، مردان دور هم جمع شده و به ترنا بازی مشغول می‌شدند. ترنابازی از سرگرمی‌های شب‌های طولانی زمستان و ماه رمضان است. با ایران پلنر همراه باشید تا با این بازی کهن و جالب آشنا شوید و در این شب‌های زمستان، سرگرمی مفرحی برای خود دست و پا کنید.

 

تُرنا یعنی چی؟

به لنُگ یا کرباس به هم پیچیده و تاب داده شده ترنا می‌گویند که با آن یکدیگر را می‌زنند. ترنا، طرنا، دُرنا و یا دُرنه همه به یک معناست و حتی معنای کمربند و نوعی پوست به هم تابیده هم از آن استنباط می‌شود. دُرنه به مرور بر اثر استفاده زیاد به ترنا تبدیل شده است. ترنا برای بازی و تفریح به کار برده می‌شود و گاهی مواقع نیز برای تنبیه گناهکاران از آن استفاده می‌کنند. این بازی در جاهای مختلف ایران با گویش‌های متفاوت خوانده می‌شود. مثلاً شوشتری‌ها به آن قاب دِرَن می‌گویند و آشتیانی‌ها دُرِنَ قاپی می‌نامند و...

 

برای ترنا بازی چه وسایلی لازمه؟

این بازی وسایل زیادی نیاز ندارد. یک ترنا یا کمربند می‌خواهد و یک قاب.

قاب، قاپ، قاپک و یا کشکک، استخوان پرداخته شده دست و پای گاو و گوسفند است که در بازی استفاده می‌شود. این قاب ۴ سطح برآمده و فرو رفته با نقش‌های مختلف دارد که میان قاب بازان تهرانی به اسب، خر، جیک و بوک معروف است. اما در بازی ترنا به ترتیب شاه (حکم دهنده)، وزیر (مجری حکم)، دزد (مجازت شونده) و شیخ یا پوچ (نقشی که در بازی به شمار نمی‌آید) خوانده می‌شود.

 

چه جوری ترنا بازی کنیم؟

بازیکنان حلقه وار در فضایی باز دور هم می‌نشینند. بزرگان و سادات و ریش سفیدان در صدر مجلس قرار می‌گیرند و نخست بازی از آنان آغاز می‌شود. یک از بزرگان قاپ را می‌اندازد و پس از او یکی پس از دیگری قاپ را می‌اندازند. قاپ هر کس شاه بنشیند او شاه می‌شود و فرمان و حکمش واجب الاجراست. پس از انتخاب شاه، قاپ هر کس وزیر بیفتد، منصب وزارت از آن اوست و باید حکم شاه را اجرا کند. پس از آن کسی که قاپش دزد بیفتد توسط وزیر به شاه معرفی می‌شود و حکم مجازاتی برایش می‌برند. از جمله تنبیهات رایج شلاق زدن با ترنا بر کف دست و یا پشت دزد بیچاره است.

البته حکم جایگزین نیز به کار برده می‌شد. مثلاً اگر دزد صدای خوبی داشت باید آواز می‌خواند و یا به تمام کسانی که در قهوه خانه بودند چای و شیرینی می‌داد. خریدن زولبیا و بامیه هم در شب‌های رمضان و یا فرستادن صلوات‌های مکرر نیز مرسوم بود.

اگر قاپ دزد به شخص بزرگ و یا سادات می‌افتاد از مجازات وی چشم پوشی می‌کردند و اگر کسی به تازگی جوانمردی و ایثاری کرده بود از مجازات در امان می‌ماند. کودکان نیز از این قائده مستثنا بودند.

ترنا هنگام ضربه، باید به جای مشخصی برخورد می‌کرد، اگر بالاتر و یا پایین‌تر خورده می‌شد، جرم داشت.

پیش از انقلاب، کف دست دزد آب جوش می‌ریختند و با زنجیر می‌زدند و به این شخص به اصطلاح ترنا خور سابقه دار می‌گفتند. چون این شخص اعتراضی نمی‌کرد، به این لقب خوانده می‌شد.

 

ترنابازی جوانمردان و پهلوانان

معمولاً در قهوه خانه‌هایی که پاتوق پهلوانان و ورزشکاران بود، ترنا بازی با رعایت اصول جوانمردی و در فضایی روحانی و معنوی به اجرا در می‌آمد. مجازات معنای اولیه خود را نداشت و بیشتر مرثیه خوانی و غزل سرایی و خرید شیرینی و چای جای آن را می‌گرفت. حتی اگر شخصی بدنام دزد می‌شد با وساطت بزرگان و گرو گذاشتن ریش، از مجازات رهایی می‌یافت.

در این قهوه خانه‌ها هنگام ترنا بازی، اگر دو نفر با قهر بودند، آن‌ها را آشتی می‌دادند.

 

ترنابازی جاهلان

امان از روزی که جاهلان و بزن بهادرهای شرور ترنا بازی می‌کردند. این بازی دیدن داشت. قاپ شاه و وزیر به هر کس می‌افتاد، به دنبال تسویه حساب‌های شخصی می‌افتاد و امان از روزگار دزد بیچاره در می‌آورد. البته ترنا خوردن یک افتخار نیز محسوب می‌شد و در میان جاهلان از اعتبار خاصی برخوردار بود.

 

منابع:

دانشنامه فرهنگ مردم ایران، جلد دوم، ذیل ترنا بازی

گفت و گو: ترنا بازی یک دانشگاه است؛ گفت و گو با مرشد ولی الله ترابی، نمایش، شهریور 1390 ، سال سیزدهم - شماره 144 (1 صفحه - از 106 تا 106)

شهرهای مرتبط
رویدادهای مرتبط
جاذبه های مرتبط
مراکز اقامتی مرتبط
تجربه یا سوالات خود را با دیگران به اشتراک بگذارید.
نمایش نظرات: