بزودی!

قبلا عضو ایران پلنر بوده ام!

به ما بپیوندید!

بازیابی کلمه عبور

بروز خطا

نام کاربری یا کلمه عبور اشتباه می باشد.

خوش آمدی!

از اینکه به خانواده بزرگ ایران پلنر پیوستید خوشحالیم!

عضویت شما با موفقیت صورت پذیرفت.

ایمیل فعال سازی به ارسال شد.

بروز مشکل

اطلاعات وارد شده را مجددا بررسی نمایید.

جشن شب یلدای کردها؛ جشن استقبال از زمستان

جشن شب یلدای کردها؛ جشن استقبال از زمستان

مطالب مرتبط

روزهای آخِر شهریور، روزهای هیجان و آماده شدن برای شروع فصلی تازه است. فصلی که رقص برگ‌های زرد و نارنجی و قرمزِ جداشده از شاخه درختان را به همراه دارد. خانه‌تکانی پاییزه، می‌تواند نخستین کاری باشد که برای استقبال از این فصل زیبا انجام می‌دهیم.

در ایران باستان، پاییز هزار رنگ، جشن‌ها و آداب و رسوم بسیاری را همراه داشته که هرکدام مفهوم و رسالتی دارند و متأسفانه امروزه، بیشتر آنها رنگ باخته یا فراموش شده‌اند. یکی از این جشن‌ها، جشن شب یلداست که خوشبختانه هنوز، عده بسیاری به برگزاری آن پایبند هستند؛ شبی که با اجرای آیینی خاص، پاییز را بدرقه کرده و به استقبال زمستان می‌رویم.

این بار می‌خواهیم بدانیم که این جشن، در مناطق کُردنشین و میان قوم کُرد به چه صورت انجام می‌شود. پس، با ایران پلنر همراه باشید.

 

یلدا، واژه‌ای سریانی است به معنی "زاییده شدن" و "تولد". دی نیز به معنی "آفریدگار" و "دادار" است. ایرانیان باستان اعتقاد داشتند که روز، نماد آفریدگار و شب، نماد اهریمن است و به همین دلیل، شب یلدا بسیار شوم و نامبارک است و دیو تاریکی، در این شب قدرت می‌گیرد و به فرشته نور و روشنایی حمله می‌کند. بنابراین، یلدا که جشنی آریایی‌‌ست و پیروان میترائیسم، از هزاران سال پیش آن را برگزار می‌کردند، جشن زایش خورشید یا زادروز ایزد مهر است.

یلدا، از غروب آخِرین روز پاییز شروع می‌شود و تا طلوع آفتاب یکم دی ماه ادامه دارد. این شب که به طولانی‌ترین شب سال معروف است، در هر شهر آیینی مخصوص به خود دارد و قدمت آن، به پیش از دین زرتشت می‌رسد.

شب چله که کردها به آن "شو چله" می‌گویند، آنقدر برای این قوم اهمیت دارد که از حدود سه ماه پیش به فکر برگزاری آن هستند. مثلاً در سنندج، نوعی انگور به نام فه‌رخی که به آن ئانگو می‌گویند را از سقف اتاقی خنک آویزان می‌کنند تا کم‌کم خشک شود و شب یلدا، همراه با سیب و امرود در سینی بزرگی می‌گذارند و می‌خورند.

یکی از اصلی‌ترین کارهایی که کردها انجام می‌دهند، برپا کردن کُرسی است. کرسی، چهارپایه چوبی بزرگی است که زیر آن منقلی پر شده از هیزم یا خاکسترِ زغالِ افروخته می‌گذارند و روی چهارپایه، لحاف بسیار بزرگی پهن می‌کنند و سپس روی لحاف، مجمعه‌ای مسی قرار می‌دهند. در گوشه‌ای از این مجمعه، سماور و چراغ نفتی می‌گذارند و دورتادور کرسی را، با پُشتی یا متکا تزئین و آماده می‌کنند. سپس، خوراکی‌های لذیذ و رنگارنگی را که از اواخر تابستان تا اواخر پاییز تهیه کرده‌اند، داخل مجمعه روی کرسی می‌گذارند و سماور را آتش می‌کنند؛ آجیل، برگه هلو، برگه گلابی، برگه آلو، برگه زردآلو، هسته زردآلوی حرارت‌دیده با سماق، انجیر خشک، سنجد، کشمش و مویز، تخمه‌های بوداده کدو، مخلوط گندم‌برشته و شیره گز، شیرینی، رنگینک، حلوا شکری، خرما، هندوانه، انار، به، گلابی، سیب سرخ، خرمالو، کدو تنبل، آنو و غیره که نشانه برکت و فراوانی و کامیابی هستند، عمده خوراکی‌های شب یلدا را تشکیل می‌دهند. به این خوراکی‌ها و تنقلات، "شب‌چره" می‌گویند؛ انار سرخ و سیب سرخ و هندوانه سرخ، نماد خورشید هستند.

یکی دیگر از کارهایی که کردها در شو چله انجام می‌دهند، انتخاب و شکستن گردوی پوک یا پُر، به منظور پیشگویی آینده است. همچنین، اعتقاد دارند که خوردن هندوانه و میوه‌های سرد و شیرین در این شب، کمک می‌کند که گرمای تابستان‌ها را راحت‌تر تحمل کنند.

درباره خوردن هندوانه، اهالی سقز بر این باورند که در زمان سلطان محمود، مردی دیرهنگام هندوانه کاشته بود و این هندوانه‌ها، درست شب چله سرخ و آبدار و آماده خوردن شده بودند. پس، مرد دهقان نزد سلطان محمود می‌رود و به او می‌گوید که از تمام مال و مکنت دنیا، تنها همین یک جالیز هندوانه را دارد که در این فصل، خریداری ندارد. سلطان هم دلش به حال او می‌سوزد و به جارچیان دستور می‌دهد تا در شهر جار بزنند که هر کسی باید در شب اول زمستان، یک هندوانه بخرد. بنابراین، مردم به فرمان شاه عمل کرده و به جالیز مرد دهقان هجوم می‌برند و تمام هندوانه‌های او را می‌خرند. همین امر، باعث شد که هندوانه جایش را در سفره شب چله باز کند.

در کردستان و کرمانشاه و ایلام، هر سال شب‌ چله، تمام اقوام و فامیل به خانه پدربزرگ و مادربزرگ می‌روند و پای قصه‌های شیرین آنها می‌نشینند؛ قصه‌ها و افسانه‌هایی مثل ننه‌سرما، خاتون زمهریر، خسرو و شیرین، خورشید خاور، مه‌م و زین، خه‌ج و سیامه‌ند، شیرین و فرهاد، رستم و سهراب و حسین کرد شبستری که ریشه در فرهنگ مردمان این‌ سرزمین دارند. در این شب، اسکندرنامه‌خوانی، بوستان‌خوانی، گلستان‌خوانی، شاهنامه‌خوانی، حافظ‌خوانی و گرفتن فال حافظ هم متداول است و هر کدام لذت خاصی دارد؛ کردها معتقدند که جمع شدن اقوام دور هم و خوردن میوه‌های خشک‌شده پاییزی و آجیل و شیرینی و شادی کردن و رقص و پایکوبی، از قدرت دیو تاریکی کاسته و بد اختری و شومی را می‌راند و به پیروزی فرشته روشنایی کمک می‌کند. همچنین، آنها بر این باورند که بارش برف و باران در شب یلدا، نشانه سالی پر خیر و برکت است.

در این شبِ سُرور، بازی‌هایی مثل گوره ‌و‌ین جورابین (جوراب‌بازی)، کایه‌ی فنجانین (فنجان‌بازی) و غیره نیز میان اَکراد رایج است؛ یکی از بازی‌های جذاب در بخشی از توابع بیجار، کایه‌ی ئاگر ئاگره‌کی (بازی آتش آتشکی) است که طبق رسم و رسوماتشان، این بازی را شب اول چله انجام می‌دهند تا معلوم کنند که شب اول زمستان، چله میهمان کیست و اهالی، برای برپایی جشن شب یلدا باید به خانه کدامیک از پیرزن‌ها بروند.

زنان کرد، برای شب چله غذاهایی مثل دلمه برگ مو، دلمه کلم ترش، آش انار و کشمش‌پلو درست می‌کنند؛ آنها کشمش‌پلو را با اعتقاد به شیرین شدن زندگی طبخ می‌کنند. دامداران قروه‌ای هم، بیشتر آش کشک می‌پزند و می‌گویند که با این کار، پستان‌های دام‌هایشان پر شیر می‌شود. در سفره شب چله کردها، علاوه بر غذاهایی که گفته شد، رب انار، شیره انگور، دوغ، ماست، روغن و کره محلی، پیاز و کاله‌ک تورش هم دیده می‌شود؛ کاله‌ک تورش یا خربزه ترش، خربزه‌ای است که اواخر تابستان یا اوایل پاییز در سرکه می‌اندازند و آن را پس از شام شب یلدا می‌خورند. سرکه‌ای و ترش بودن این خربزه‌ها، به هضم غذاهای چرب شب چله کمک می‌کند.

در شهرهای کردنشین و میان کردها، رسم است که اگر خانواده‌ای برای برگزاری این شب استطاعت مالی نداشته باشند، برایشان شام و کاله‌ک تورش و تنقلات می‌برند.

دانه‌کولانه، یکی دیگر از غذاهای معروف شب یلدای قوم کرد است که بیشتر، در روستای شیرخان دینور تهیه می‌شود. این غذا، از گندم پوست‌کنده، نخود، لوبیا، عدس و رشته درست می‌شود و رسم است که پیش از خوردن آن، پرسش و پاسخی میان بچه‌ها و والدینشان صورت بگیرد.

- حالا که چله بزرگه رسیده، اگه ما دانه‌کولانه نداشتیم چی می‌شد؟

- خدا نکنه ما دانه‌کولانه نداشته باشیم. چون اونوقت، شیاطین داخل تنورمون تُف می‌انداختن و می‌رفتن.

- خب، بعد چی می‌شد؟

- اونوقت تا سال دیگه همین شب، تنورمون رنگ و بوی هیچ غذایی رو به خودش نمی‌دید.

و بعد همه با هم می‌خندند و دانه‌کولانه می‌خورند.

در برخی از مناطق کردنشین مثل کرمانشاه، در این شب تخمه و سنجد می‌خورند و زن خانه، پوست آنها را در جوی آب روان می‌ریزد. کردها اعتقاد دارند که اگر این پوست‌ها را در جای خشک بریزند، خشکسالی می‌شود.

یکی از کارهای هیجان‌انگیز این قوم این است که برای جشن شب یلدا، مقداری خمیر درست می‌کنند و مُهره‌ آبی رنگی میان آن می‌گذارند و از این خمیر، نان‌هایی می‌پزند که به آن گرده می‌گویند. سپس، گرده‌ها را به تعداد مساوی میان افراد خانواده تقسیم می‌کنند. مهره آبی رنگ سهم هرکس بشود، برکت خانه را از وجود او می‌دانند.

در مناطق کردنشین و به‌خصوص در روستاها، افرادی به نام بیت‌خوان‌های محلی یا چرگه‌ران، بیت‌های خه‌ج‌ و سیامه‌ند، مه‌م ‌و زین، لاس ‌و ‌که‌ژال، حه‌یران، لاووک و دیگر ترانه‌های شاد کردی را می‌خوانند و سپس، میلاق که نوعی انگور است را می‌خورند.

به طور حتم، آشناییِ بیشتر با رسوم کردها در این شب به یادماندنی که در حقیقت میراث معنوی همه ما ایرانیان است، لذتبخش خواهد بود. پس همچنان، با ایران پلنر همراه باشید.

یکی از رسوم جالب کردها این است که پدری که دخترش را به‌تازگی به خانه بخت فرستاده، خوانچه‌ای (خوان + چه = سفره کوچک) متشکل از انواع میوه و شیرینی و آجیل و خربزه ترش را برای دختر و دامادش می‌فرستد. ازآنجا که نفرستادن خربزه ترش، بی‌احترامی به خانواده داماد تلقی می‌شود، آن را سر خنچه (خوانچه) می‌گذارند و دورتادورش را با خوراکی‌ها و تنقلات رنگارنگ تزئین می‌کنند. البته اگر دختر هنوز به خانه داماد نرفته باشد و به اصطلاح نامزد باشد، همین خوانچه از طرف خانواده داماد برای او فرستاده می‌شود.

ایلامی‌ها هم رسم دارند که با همسایگان و اقوامشان دور سفره می‌نشینند و مشغول خوردن شب‌چره چله می‌شوند و تا پاسی از شب، قصه‌ می‌گویند و خوشگذرانی می‌کنند.

تکابی‌ها می‌گویند که در این شب، حتماً باید گندم‌برشته بخورند و مقداری از آن را هم به پشت بام ببرند و آنجا بریزند تا سالی پر رزق و روزی داشته باشند. همچنین، در این شب هیچکس نباید بیرون از خانه باشد یا قصد سفر کند. چراکه در طول سال همیشه بیرون از خانه و در سفر خواهد بود.

یکی دیگر از رسم‌ها، مربوط به روستای قارنا در نقده است که دخترانی که تازه ازدواج کرده‌اند باید آن را انجام بدهند. این رسم فقط مربوط به نخستین سال ازدواج است و به این صورت است که دختر، شب یلدا به خانه پدرش می‌رود و سه شبانه‌روز آنجا می‌ماند. سپس، به خانه شوهر بر می‌گردد و تا سال آینده اجازه ندارد به خانه پدرش برود. اساس این رسم، بر پایه پایبند شدن دختر به شوهر و خانه و زندگی جدید است.

در بیجار اگر دختری نامزد کرده باشد، خانواده داماد موظف هستند که خوانچه‌ای از هندوانه، شیرینی، تنقلات و آجیل، پارچه، سکه طلا و یا پول تدارک ببینند و برای عروسشان بفرستند. در شرایطی که خانواده داماد تمکن مالی داشته باشند، گروهی مطرب نیز در مراسم خوانچه‌برون شرکت می‌کنند. پدر دختر نیز، مطرب‌ها و حاملین خوانچه‌ها را با آغوش باز می‌پذیرد و پس از پذیرایی، آنها را با پول و میوه بدرقه می‌کند.

اهالی روستای کهریز بیجار هم، دور کرسی می‌نشینند و چله‌یارپوزی، خربزه چله و انار می‌خورند و اگر دخترشان به‌تازگی شوهر کرده باشد، برایش هندوانه بزرگی می‌فرستند. آنها باور دارند که فرستادن هندوانه، موجب ایجاد انس و الفت و دوستی و تفاهم بین دخترشان با شوهر و خانواده شوهرش می‌شود.

میان کردها، باورها و رسم‌‌های ماندگارِ بسیاری مربوط به این شب رواج دارد که به ذکر چند مورد بسنده کردیم. اما آنچه در مورد اصالت این شب و اساس برپایی آن می‌توان بیان کرد این است که در ایران باستان و در زمان نیاکان ما که عمده زندگی مردم از راه کشاورزی و زراعت تأمین می‌شد، زمستان‌ها آنقدر سرد و جانسوز و طاقت‌فرسا بود که تقریباً هیچ گیاه و میوه‌ای به بار نمی‌نشست. بنابراین، زندگی‌ها در این فصل، به سختی و مشقت می‌گذشت و گاهی، عده‌ای به علت گرسنگی و سرمای هوا تلف می‌شدند. پس بدون تردید، این برودت و سوز هوا در شکل‌گیری فرهنگ پاییزی و زمستانی ما تأثیرگذار بوده و حتی می‌توان گفت که سرما، آغازگر رسم و رسومات زمستانی بوده است.

بنابراین، ایرانیان باستان، با جمع شدن دور هم و روشن کردن آتش یا شمع، خوردن شب‌چره و انجام آداب دیگر، به دیو تاریکی و اهریمن می‌فهمانند که برای گذران زمستان و زنده ماندن از بوران و سرمای سخت و یخبندان، قوت و توشه کافی دارند و به این شکل، با اهریمن مبارزه می‌کنند و زادروز ایزد مهر را جشن می‌گیرند.

 

به اندازه تمام برگ‌های رقصان پاییزی، محفل آریایی‌تان اهورایی و شادی‌هایتان یلدایی

تجربه یا سوالات خود را با دیگران به اشتراک بگذارید.
نمایش نظرات: